توکل:
«الثقة بالله تعالی ثمن لکل غال و سلم إلی کل عال»
اعتماد به خدا بهای هر کالای گرانبها و نردبان صعود به هر درجه بلندی است. تکیه گاه مؤمن، قدرت بی کران و مستقل خدای سبحان است، نه قدرت خودش و نه قدرت دیگران.
مقام مادر:
رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره امام جواد(ع) فرمود: «بابی ابن خیره الاماءالنوبیه الطیبه.» پدرم به فدای پسر برترین کنیزان که از اهالی نوبه و پاک سرشت است.
امام جواد درباره مادرش سمانه فرمود:
«ان اسمها سمانه وانها امه عارفه بحقی و هی من الجنه لا یقربها الشیطان ماردولاینالها کید جبار عنید و هی کانت بعین الله التی لاتنام ولاتخلف عن امهات الصدیقین والصالحین.» نامش سمانه و بانویی است که حق مرا می شناسد. از بانوان بهشت است. شیطان سرکش به او نزدیک نمی شود و نیرنگ طاغوت کینه توز در او نفوذ نمی کند. همواره مورد لطف و مراقبت چشم بیدار خدا و از مادران صدیقان و صالحان چیزی کم ندارد.
زمان ظهور:
امام جواد(ع): «هنگام ظهور حضرت، ندایی می آید که: ای ولی خدا! قیام کن و دشمنان خدا را به قتل برسان» [1]
ادله امامت در کودکی:
در روایتی از یکی از یاران امام جواد(ع) بنام علی بن اسباط می خوانیم: که او می گوید خدمت حضرت رسیدم در حالی که سن امام کم بود، درست به قامت او خیره شدم تا به ذهن خویش بسپارم و به هنگامی که به مصر باز می گردم کم و کیف مطلب را برای دوستان امام نقل کنم. درست در همین هنگام که در چنین فکری بودم آنحضرت نشست (گوئی تمام فکر مرا خوانده بود) روبه سوی من کرد و گفت: ای علی بن اسباط! خداوند کاری را که در مسئله امامت کرده همانند کاری است که در نبوت کرده است گاه می فرماید و آتیناه الحکم صبیا ما در کودکی فرمان نبوت به او دادیم و گاه می فرماید…، بنابراین همانگونه که ممکن است خداوند حکمت را به انسانی در کودکی بدهد، قدرت اوست که آن را در چهل سالگی بدهد. [2]
اهمیت فقاهت دینی:
امام جواد(ع) فرموده است: التفقه ثمن لکل غال و سلم الی کل عال.
آگاهی دینی بهای هر (کالای) گرانقدر و نردبان (ترقی) برای جایگاههای بلندپایه است.
اهمیت نصیحت:
امام جواد[ ع] می فرماید:المومن یحتاج الی توفیق من الله , و واعظ من نفسه , و قبول ممن ینصحه .، مومن , به توفیق الهی و پند دهنده درونی , و پذیرش انتقاد و نصحیت ناصحان نیازمنداست . [3]
مجازات بی حجابی :
حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) از امام جواد(ع) از پدرانش نقل می کند: که امیرالمؤمنین (ع) فرمود: من و فاطمه به محضر رسول خدا وارد شدیم . آن حضرت را در حال گریه شدید یافتیم . عرض کردم پدر و مادرم فدایت باد چه چیزی شما را گریان کرده است؟ پیامبر خدا (ص) فرمود: در شبی که به معراج رفتم زنانی از امتم را در عذابی سخت دیدم . عذاب سختی که بر آن گریه کردم سپس از حالات آنان یاد فرمود .
فاطمه (س) گفت: ای حبیب من و ای روشنایی چشمم مرا از عمل آنان - که موجب این عذاب سخت گردیده ، خبر ده .
رسول خدا (ص) فرمود:
و اما المعلقة بشعرها فانها لاتغطی شعرها من الرجال . . . و اما التی تاکل لحم جسدها فانها کانت تزین بدنها للناس .
اما زنی که به مویش آویزان شده است زنی است که مویش را از مردان نامحرم نمی پوشاند . . . و اما آن که گوشت بدن خود را می خورد زنی است که بدن خود را برای مردم - نامحرم - آرایش می کند . . . [4]
برترین اعمال:
امام جواد، علیه السلام: «برترین اعمال شیعیان ما انتظار فرج است .» [5]
علائم قائم آل محمد:
جناب عبدالعظیم حسنی از حضرت امام جواد (ع) نقل می کند که فرمودند:
… هر یک از ما «امامان معصوم» قائم به امر خداوند« و هدایت کننده به سوی خداست» ولی آن قائمی که خداوند به «دست» او زمین را از کفر و انکار حق پاک خواهد ساخت، و آن را پر از قسط و عدل خواهد کرد، کسی است که ولادتش بر مردم مخفی می ماند و شخص او از ایشان غایب می گردد، … و هر گونه دشواری برایش آسان خواهد گشت . از اصحابش به تعداد اهل بدر، سیصدو سیزده مرد از اطراف زمین به سویش جمع خواهد شد، و این است «معنی» فرموده خداوند عزوجل: «هر جا که باشید خداوند همه شما را خواهد آورد محققا خدا بر همه چیز تواناست » .
پس چنانچه این تعداد از اهل زمین «اهل اخلاص» برایش جمع گردیدند خداوند امرش را آشکار می سازد، و چون ده هزار مرد برایش کامل شود به اذن خداوند خروج خواهد کرد . [6]
شکر نعمت:
امام جواد علیه السلام:«نعمة لاتشکر سیئة لاتغفر»
نعمتی که از آن شکرگزاری نشود گناهی است که بخشیده نمی شود. [7]
چرا مهدی(عج) را قائم گویند:
از امام جواد(ع) پرسیده شد: چرا او را قائم نامند؟ فرمود: چون پس از آن قیام کند که از یادها رفته است و بیش تر معتقدان به امامتش ]از مسیر اعتقادی خود[ برگشته اند. [8]
سعادت دنیا:
امام جواد(ع):سعادت در این دوره، فقط دانستن مقصود زندگی است.
رفیق بد:
امام جواد(ع): «ایاک و مصاحبه الشریر فانه کالسیف یحسن منظره و یقبح اثره »از رفاقت با شرور بپرهیز که مانند شمشیر، ظاهری خوب و اثری بد دارد. [9]
مطیع شهوات:
امام جواد(ع): «راکب الشهوات لاتقال عثرته »کسی که بر مرکب شهوات خویش سوار است (و خودسرانه می تازد) هرگز از لغزش و سقوطرهایی نخواهد داشت. [10]
اطاعت از سخنگو:
امام جواد علیه السلام:
«مَن اَصغی اِلی ناطِقٍ فَقَد عَبَدَهُ فَاِن کانَ النّاطِقُ عَنِ اللّهِ فَقَد عَبَدَاللّهَ وَ اِن کانَ النّاطِقُ یَنطِقُ عَن لِسانِ اِبلیسَ فَقَد عَبَدَ ابلیس».کسی که به سخن گوینده ای گوش فرا دارد با این عمل وی را بندگی کرده است. اگر گوینده سخن از خدا می گوید، او خدا را بندگی کرده و اگر از زبان شیطان و افکار شیطانی سخن می گوید، شیطان را بندگی نموده است. [11]
اهمیت عالم:
امام جواد (ع) : «ان الله - عزوجل - جعل فی کل من الرسل بقایا من اهل العلم یدعون من ضل الی الهدی و یصبرون معهم علی الاذی .» خداوند - عزوجل - با هر پیامبری دانشمندانی قرار داد که گمراهان را هدایت می کنند و با پیامبران در مصیبت ها شکیبایی می ورزند . [12]
امام محمد جواد(ع) و غدیر:
ابن ابی عمیر از ابو جعفرثانی(ع) در ذیل آیه «یا ایهاالذین آمنوا اوفوا بالعقود» چنین روایت کرد: پیامبر گرامی(ص)در ده مکان به خلافت اشاره(ص)رده است; سپس آیه «یا ایهاالذین آمنوا اوفوا بالعقود» نازل شد.
در توضیح این روایت بایدگفت: آیه یاد شده در اول سوره مائده است. این سوره، آخرین سوره ای است که بر قلب نبی اکرم(ص) نازل شد. در این سوره، «آیه اکمال » و «آیه تبلیغ، که ناظر به واقعه غدیر است، وجوددارد. [13]
در روایتی دیگری نیز از امام جواد(ع) رسیده است: «یا معشر الشیعة خاصموا بسورة «انا انزلناه » فی لیلة القدر تفلحوا…; ای پیروان تشیع، با مخالفان امامت به سوره «انا انزلناه » استدلال کنید تا پیروز گردید.»
یعنی لزوم امامت در هر عصر و زمان را با این سوره ثابت کنید. بپرسید از آنان که معنای این سوره چیست و نزول فرشتگان و عرضه مقدرات در شب قدر بر چه کسی است. و امروز میزبان فرشتگان جان جانان، بقیة الله الاعظم ارواحنا لتراب مقدمه الفداء است. [14]
میثاق خداوند با علما:
امام جواد علیه السلام می فرماید: «ان الله - تبارک وتعالی - اخذ علیهم (العلماء) المیثاق فی الکتاب ان یامروا بالمعروف وبما امروا به وان ینهوا عما نهوا عنه وان یتعاونوا علی البر والتقوی; همانا خداوند تبارک و تعالی در کتاب خود از علما پیمان گرفته است که امر به معروف و نهی از منکر کنند و در نیکیها و پرهیزگاری تعاون و همکاری داشته باشند .» [15]
تعداد یاران امام زمان(عج):
امام جواد علیه السلام در این باره می فرماید: «و از اصحابش سی صد و سیزده تن، به اندازه اصحاب بدر از دورترین نقاط زمین به گرد او فراهم آیند … و چون این تعداد از اهل اخلاص برگرد او فراهم آیند … و چون این تعداد از اهل اخلاص بر گرد او فراهم آیند، خدای متعال امرش را ظاهر سازد و چون عقد که عبارت از ده هزار نفر باشد، کامل شد، به اذن خداوند متعال قیام کند … » از این بیان نورانی می توان استفاده کرد که جامعه انسانی آن گاه که توانست در درون خود، 313 انسان با ویژگی های متعالی تربیت نماید، لیاقت حضور در آن حکومت واحد جهانی را خواهد یافت و آن گاه که ده هزار انسان از خود گذشته نیز فراهم آمد، آن قیام جهانی آغاز می گردد . [16]
امام جواد علیه السلام درباره حضرت زهرا علیها السلام می فرماید: «خداوند همواره در یکتایی و بی همتایی خود یکتا و بی همتا بود. پس از آن محمد و علی و فاطمه علیهم السلام را آفرید … و آنان را گواه در آفرینش موجودات گردانید و اطاعت ایشان را در میان تمام مخلوقات جاری ساخت و امور آنان را به ایشان واگذارد. پس آنان حلال می کنند آن چه را بخواهند و حرام می کنند آن چه را بخواهند، ولی هرگز چیزی نمی خواهند، مگر این که خدا بخواهد.» [17]
اهمیت کتابهای آسمانی:
امام جواد علیه السلام می فرماید:وکل امة قد رفع الله عنهم علم الکتاب حین نبذوه وولاهم عدوهم حین تولوه. ، هر امتی، وقتی خودشان به کتاب آسمانی بی اعتنایی کردند، خداوند دانش کتاب را از آن ها باز گرفت; و آن گاه که سلطه و ریاست دشمنان را پذیرفتند، خداوند دشمن را بر آنان چیره ساخت. [18]
عواقب تأخیر توبه:
حدیثی از امام جواد علیه السلام می خوانیم: «تأخیر التوبة اغترار، و طول التسویف حیرة … و الاصرار علی الذنب امن لمکر الله؛ تأخیر توبه موجب غرور و غفلت، و امروز و فردا کردن سبب حیرت، و اصرار بر گناه موجب بی اعتنایی به مجازات الهی است» [19]
زیارت قبر امام رضا(ع):
از آثار مهم زیارت آن حضرت راه یافتن به حریم مغفرت الهی و رهایی از آتش دوزخ و وارد شدن در بهشت موعود الهی است . حمدان نقل می کند که بر امام جواد علیه السلام وارد شدم و عرض کردم: «کسی که پدرت را در طوس زیارت کند چه برایش قرار داده شده است؟ ایشان فرمودند: «من زار قبر ابی بطوس غفر الله له ما تقدم من ذنبه وما تاخر; هر کس پدرم را در طوس زیارت کند، گناهان گذشته و آینده اش بخشیده می شود .»
حمدان می گوید: بعد از این واقعه، نزد ایوب بن نوح بن دراج رفتم و فرمایش امام را برای او نقل کردم، او گفت من هم این مطلب را از ایشان شنیده ام و نیز مطلب دیگری شنیدم که برایت نقل می کنم: از امام علیه السلام شنیدم که فرمود: «من زار قبر ابی بطوس غفر له ما تقدم من ذنبه وما تاخر فاذا کان یوم القیامة نصب له منبر بحذاء منبر رسول الله صلی الله علیه و آله حتی یفرغ الله من حساب الخلائق; هر کس قبر پدرم را در طوس زیارت کند، گناهان گذشته و آینده او بخشیده می شود و روز قیامت منبری مقابل منبر پیامبر صلی الله علیه و آله برای ایشان نصب می شود تا اینکه خدا به حساب خلائق رسیدگی کند .»
همچنین علی بن مهزیار نقل می کند که خدمت امام جواد علیه السلام عرض کردم: «ما لمن اتی قبر الرضاء علیه السلام; برای کسی که قبر امام رضا علیه السلام را زیارت کند چه ثوابی قرار داده شده است؟» امام فرمودند: «الجنة والله; قسم به خدا! پاداش او بهشت است .» [20]
ثواب زیارت قبر حضرت معصومه(س):
حضرت امام جواد (علیه السلام): من زار قبر عمتی بقم فله الجنه یعنی کسی که قبر عمه ام را در قم زیارت کند سزاوار بهشت است.
ضررهای مصرف دارو:
مصرف هر دارویی مقدمه بیماری دیگری خواهد بود و لذا امام جواد(ع)فرموده: «ما من دواء الا و یهیج داء»:هیچ داروئی نیست جز اینکه بیماری دیگری را تحریک می کند. مرحوم کلینی در کتاب «روضه کافی »این سخن را نقل کرده است.
آیا خدا از حالات روحی ما آگاه است؟:
یحیی بن اکثم در مجلس مامون عباسی از امام جواد علیه السلام پرسید: چه می گویی در باره روایتی که از پیامبر رسیده: جبرئیل بر آن حضرت نازل شده گفت: ای محمد! پروردگارت سلامت می رساند و می گوید: از ابوبکر سؤال کن آیا از من راضی است؟! همانا من از او خشنود هستم.
امام جواد علیه السلام فرمود: من منکر فضایل ابوبکر نیستم لکن راوی این حدیث باید متوجه باشد که پیامبر در حجة الوداع فرمود: کسانی که بر من دروغ می بندند زیاد هستند و بعد از من نیز زیاد خواهند شد پس هر کسی که بر من دروغ بندد جایگاه او در آتش خواهد بود، هرگاه از من به شما حدیثی رسید آن را بر کتاب خدا و سنت من عرضه کنید اگر موافق با آنها بود آن را بپذیرید و گرنه دور بیندازید.
حدیثی که تو روایت کردی موافق کتاب نیست; زیرا خداوند در قرآن فرمود: ما انسان را آفریدیم وبه آنچه در درون جانش خطور کند آگاهیم و ما به او از رگ گردنش نزدیکتریم. [21]
آیا رضایت یا ناخشنودی ابوبکر بر خدا پنهان بود تا به پیامبری فرمان دهد از او سؤال کند، عقل این مطلب را نمی پسندد. [22]
علائم قائم:
حضرت «عبدالعظیم حسنی » از امام جواد،علیه السلام، از پدران بزرگوارش، از امیرمؤمنان ، علیه السلام، روایت می کند که فرمود:
«للقائم منا غیبة امدها طویل کانی بالشیعة یجولون جولان النعم فی غیبته یطلبون المرعی فلایجدونه الا فمن ثبت منهم علی دینه و لم یقس قلبه لطول غیبة امامه فهو معی فی درجتی یوم القیامة »
برای قائم ما غیبتی هست که مدت آن به درازا خواهد کشید، گویی شیعیان را با چشم خود می بینم که همانند گله بی صاحبی که در دشت و صحرا پراکنده شده به دنبال چراگاه بگردند، در غیبت او به جستجوی او می پردازند و او را نمی یابند. آگاه باشید که هر کس بر آیین خود استوار بماند و در اثر طول غیبت امامش دلش را قساوت نگیرد، روز قیامت در کنار من خواهد بود. [23]
حالات سید الشهدا:
امام جواد(ع) حالات سیدالشهداء را از امام زین العابدین(ع) این چنین بیان می دارد که: چون کارزار به سختی انجامید به امام حسین نگاه کردند دیدند که برخلاف آنان مشاهده می شود «لانهم کلما اشتد الامر تغیرت الوانهم، وارتعدت فرائضهم و وجلت قلوبهم وکان الحسین(ع) و بعض من معه من خصائصه تشرق الوانهم وتهدئ جوارحهم وتسکن نفوسهم »: زیرا به هر مقدار که کار جنگ سخت تر می شد، رنگهای آنان تغییر می یافت و اعضای بدنشان مضطرب و دلهاشان ترسان می شد اما بر عکس آنها امام حسین(ع) و بعضی از اصحاب آن حضرت رنگ صورتشان درخشان و اعضایشان آرام و دلهاشان اطمینان می یافت. در این زمان بود که به یکدیگر می گفتند: «انظروا لایبالی بالموت » نگاه کنید; از مرگ باک و هراسی به دل ندارید. در یکی از اشعار منسوب به سیدالشهداء آمده است که فرمود:
و ان یکن الابدان للموت انشئت فقتل امرئ بالسیف فی الله افضل ،
یعنی: اگر بدنها برای مردن آفریده شده اند پس چه بهتر که مرد در راه خدا کشته شود و فرمود: «الموت خیر من رکوب العار» : مرگ بهتر است از اینکه فرد به ذلت گرفتار شود و کمال شوق خویش را به مرگ بسان اشتیاق یعقوب به گمشده خویش حضرت یوسف قلمداد می کند و می فرماید: «و ما اولهنی الی اسلافی اشتیاق یعقوب بیوسف » و مردن را برای خویش مایه سعادت و نیکبختی می بیند و اعلام می دارد که «لا اری الموت الا سعادة » و این شوق را حضرت در موقع خداحافظی با هر یک از یارانش اظهار می کرد به هنگامی که آنان بر حضرتش سلام می دادند حضرت می فرمود: و علیک السلام ونحن خلفک بر تو سلام باد و ما پس از تو خواهیم آمد. سپس حضرت این آیه شریفه را قرائت می نمودند که «… فمنهم من قضی نحبه ومنهم من ینتظر …» کسانی جام مرگ را نوشیدند و کسانی دیگر به انتظار رسیدن آن می باشند. چنانکه در آغاز رویارویی با حر نیز فرمود: «افبالموت تخوفنی » آیا مرا از مرگ می ترسانی؟
سامضی و ما بالموت عار علی الفتی اذا ما نوی حقا وجاهد مسلما ، راه خویش را ادامه می دهم و مرگ بر جوانمرد ننگ نیست در صورتی که نیت او حق باشد و در حالی که مسلمان است، جهاد کند.
در حالات آن بزرگوار پس از شهادت عزیزانش می خوانیم: «ما رایت مکثورا قط قد قتل ولده واهل بیته وصحبه اربط جاشا ولاامضی جنانا منه » : فردی را ندیدم که فرزند و اهل بیت و یارانش کشته شده باشند اما همانند حسین(ع) از قوت قلب و آرامش روح برخوردار باشد . [24]
اهمیت ادب:
امام جواد علیه السلام: «ما استوی رجلان فی حسب ودین قط الا کان افضلهما عند الله عزوجل ادبهما…;دو کس که در شرافت و دیانت همسنگ همند یافت نمی شود مگر آنکه نزد خدای بزرگ ادیب ترینشان برتر از دیگری است.» [25]
وظایف علمای دین به هنگام غیبت:
همچنین در روایتی از امام جواد(ع) آمده :«من تکفل بایتام آل محمد(ص)المنقطعین عن امامهم، المتحیرین فی جهلهم، الاساری فی ایدی شیاطینهم و فی ایدی النواصب من اعدائنا، فاستنقذهم منهم و اخرجهم من حیرتهم و قهرالشیاطین برد وساوسهم و قهر الناصبین بحجج ربهم و دلائل ائمتهم، لیحفظوا عهدالله علی العباد بافضل الموانع ، باکثر من فضل السماء علی الارض و العرش والکرسی والحجب علی السماء.»
«کسی که سرپرستی یتیمان ال محمد(ص) را ، که از امام خود دورافتاده ، در نادانی خویش سرگرادن مانده و در دستان شیاطین و دشمنان اهل بیت گرفتار آمده اند ، به عهده گیرد و آنها را از چنگال دشمنان رهایی بخشد و از حیرت و جهالت خارج سازد و وسوسه های شیاطین را از آنها دور کند، و با دلایل پروردگارشان و برهانهای امامانشان دشمنان اهل بیت را مقهور سازد، تا عهد خدا بر بندگانش را به بهترین شکل حفظ نماید، برتری چنین شخصی بر سایر مردم از برتری آسمان بر زمین، و برتری عرش و کرسی و حجابها بر آسمان بیشتر است، و او بر دیگر بندگان خدا فضیلت دارد همچنانکه ماه شب چهارده بر کوچکترین ستاره آسمان فضیلت دارد.» [26]
[1] مکیال المکارم، سید محمدتقی موسوی اصفهانی، قم: ایران نگین، 1381، ج 2، ص 37.
[2] اصول کافی، ج 1، ص 384 به سایر مصادر حدیث بنگرید، موسوعة الامام الجواد(ع)، ج 1، ص 208 209.
[3] الحیاه ج1 ص 174.
[4] وسایل الشیعه، ج 14، ص 156
[5] کمال الدین، ص 377
[6] احتجاج، ج 2، ص 249 .
[7] سیرالائمه، ج 4، ص 171.
[8] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج 2، باب 39، ح 12.
[9] بحارالانوار، ج 17، ص 214
[10] بحارالانوار، ج 17، ص 214.
[11] تحف العقول، ص 456.
[12] کافی، ج 8، ص 56
[13] تفسیرقمی، ج 1، ص 160.
[14] اصول کافی، ج 1، ص 249، باب فی شان انا انزلناه فی لیلة القدر و تفسیرها، ح 6، (در این باب نه روایت در این زمینه نقل شده است)
[15] کافی ج 8 ص 54
[16] شیخ صدوق، کمال الدین، ج 2، باب 37، ح 2 .
[17] اصول کافی محمدبن یعقوب کلینی، ص 32 ،
[18] فروع کافی. جلد 8 . صفحه ی 53 .
[19] بحار، جلد6، صفحه .30
[20] کامل الزیارات، ص 304; بحارالانوار، ج 99، ص 41و 40
[21] سوره .ق آیه 16.
[22] احتجاج:478.
[23] صدوق،محمدبن علی بن بابویه، همان ،ج 1، ص 303
[24] بحارالانوار، ج 44، ص 297.
6- همان، ج 45، ص 49. 7- همان. 8- لهوف، ص 52 و53. 9- همان، ص 69. 10- بحارالانوار، ج 45، ص 31. 11- احزاب/23. 12- ارشاد، ص 207 نقل از بحارالانوار، ج 44، ص 378. 13- تاریخ طبری، ج 4، ص 245، «مؤسسة الاعلمی بیروت ».
[25] وسائل الشیعة، ج 4، ص 866.
[26] الطبرسی، احمد بن علی بن ابی طالب ، الاحتجاج ، نجف اشرف ، النعمان للطباعة و النشر، 1368 ه ق ، ج 1 ، ص 9
